vefa: hatırlamanın bir başka hâli

Bazen bir insanla yolumuz ayrıldığında, onunla yaşadığımız bütün hikâyeyi de yeniden yazıyoruz. Sonunda kırıldıysak, başlangıçtaki iyilikleri küçültüyoruz. Kızdıysak, bir zamanlar bize uzattığı eli unutuyoruz. Bugün hayatımızda değilse, sanki dün de hiç olmamış gibi davranıyoruz. Belki böyle yapmak daha kolay geliyor. Çünkü insan, kırıldığı birine dair güzel bir şeyi hatırladığında kendi duygusuyla çelişiyormuş gibi hissedebiliyor. Oysa birini artık sevmemek, bir zamanlar sevmiş olduğumuz gerçeğini değiştirmiyor. Birinin bugün bize iyi gelmemesi, dün yaptığı bir iyiliği yok etmiyor. Bir hikâyenin kötü bitmiş olması, içindeki bütün güzel sayfaların yalan olduğu anlamına gelmiyor. Belki vefa tam da burada başlıyor: Bugünkü duygumuzun, dünkü gerçeği değiştirmesine izin vermemekte.

Çünkü hafızamız her zaman adil çalışmıyor. Bazen son yaşadığımız şey, ondan önce yaşanan her şeyin üzerine kocaman bir gölge düşürüyor. Bir dostluk yıllarca güzel sürmüşken tek bir kırgınlıkla bittiğinde, yılların içindeki bütün iyiliği o son güne teslim edebiliyoruz. “Zaten hiç yanımda olmadı.” diyoruz. “Beni hiç anlamadı.” “Bana hiçbir şey katmadı.” Oysa belki yanımızda oldu. Belki anladı. Belki hayatımızın bir döneminde gerçekten çok kıymetli bir yere dokundu. Sonra değişti. Biz değiştik. Bir şeyler kırıldı. Ve yollar ayrıldı. Bunların hepsi aynı hikâyenin içinde doğru olabilir. İnsan ilişkileri tek bir hakikatten oluşmuyor.

Vefa denince çoğu zaman gitmemek, bırakmamak, yıllarca aynı yerde kalmak geliyor aklımıza. Oysa ben vefanın her zaman kalmak olduğuna inanmıyorum. Bazen gitmek gerekir. Bazen bir ilişkiyi bitirmek, bir kapıyı kapatmak, hatta bir daha geri dönmemek gerekir. Vefa, bize zarar veren birini hayatımızda tutmak değildir. Yapılan haksızlığın üzerini geçmişteki iyiliklerle örtmek de değildir. Belki vefa çok daha ince bir yerde durur: Giderken bile geçmişi çarpıtmamakta.

“Beni kırdı ama bir zamanlar elimden de tuttu.”

“Artık hayatımda değil ama hayatımın bir döneminde bana iyi geldi.”

“Bugün aynı yerde durmuyoruz ama bana kattıklarını inkâr edemem.”

Bu cümleleri kurabilmek insanı güçsüz yapmaz. Tam tersine, insanın kendi hafızasına karşı dürüst kalabilmesidir. Çünkü bazen birini hayatımızdan çıkarmak için onun tamamen kötü olduğuna inanmamız gerekmiyor. Bazen iki insan birbirine bir dönem gerçekten iyi gelir ve sonra artık gelemez. Bazen birinin bize yaptığı iyilik gerçektir; daha sonra yaptığı yanlış da. Birini kabul etmek için diğerini silmek zorunda değiliz.

Belki de hafızanın ahlakı tam olarak budur: Yaşanmış olanın hakkını teslim etmek.

Bu yalnızca biten ilişkilerde de değil. İnsan yol aldıkça başka türlü unutmalar başlıyor. Henüz kimse bize inanmazken inananları, ilk kapıyı açanları, yolun başındaki hâlimize sabır gösterenleri… Bazen vardığımız yer büyüdükçe başlangıcımız küçücük görünmeye başlıyor. Oysa bugün rahatlıkla yaptığımız bir şey, bir zamanlar birinin cesaret vermesiyle başlamış olabilir. Bugün sahip olduğumuz bir güvenin içinde, yıllar önce söylenmiş küçücük bir “Sen yapabilirsin.” saklı olabilir.

Ve belki insanın karakteri yalnızca nereye vardığında değil, vardığında kimi hâlâ hatırladığında da belli olur. Tasavvufta vefa, yalnızca bir insana bağlı kalmakla sınırlı değildir; ahde, emanete, söze ve iyiliğe sadakatle de ilgilidir. Bana bu yüzden vefa biraz şükre benziyor. Şükür, sahip olduğumuz şeyin kendiliğinden oluşmadığını fark etmektir. Vefa da bugün olduğumuz insanın yalnızca kendi ellerimizle kurulmadığını hatırlamak belki. Hayatımızın içinde görünür görünmez nice elin izi var. Bize öğretenlerin, bekleyenlerin, affedenlerin, bir kapı açanların, bir cümle söyleyenlerin…

Fakat vefa bir borç defteri değildir. “O bana bunu yaptı, ben de ona şunu yapmak zorundayım.” dediğimiz yerde başka bir şey başlar. Vefa, karşılığını ödemek değil; kıymeti inkâr etmemektir. Bazen o insan artık hayatımızda olmayabilir. Belki bir daha hiç olmayacaktır. Ama onun hayatımızdaki bir iyiliğini hatırlamak için yeniden yan yana gelmemiz gerekmez.

Çünkü bazı insanlarla yolumuz biter ama hakkı bitmez.

Belki yeniden hatırlamamız gereken insanlık hâllerinden biri de budur: Geçmişimizi yalnızca bugünkü duygularımıza göre anlatmamak. Kırıldığımız insanın iyiliğini, sevdiğimiz insanın yanlışını inkâr etmeden; ne yaşandıysa ona hakkını vererek yürüyebilmek.

Vefa belki herkesi hayatımızda tutmak değildir.

Vefa, hayatımızdan çıkanların bile hayatımızdaki hakkını unutmamaktır.

Ve bu hafta kendimize tek bir soru bırakalım:

Bugünkü kırgınlıklarını bir anlığına kenara koyabilseydin, geçmişindeki kimin iyiliğini yeniden hatırlardın?