mahcup olabilmek: insanın içindeki ince ölçü

Bazı kelimeler vardır, zaman geçtikçe yalnızca kullanımdan düşmez; taşıdığı hâl de hayatımızdan yavaş yavaş çekilir. “Mahcubiyet” de bana biraz öyle geliyor. Eskiden birinin iyiliği karşısında mahcup olmak, istemeden bir kalbi kırınca yüzünün kızarması, sana gösterilen emeği karşılıksız bıraktığında içinin rahat etmemesi diye bir şey vardı. “Ayıp olur.” denirdi mesela. “Gönlü kalır.” “Emeği var.” “Bana yakışmaz.” Bugün bu cümlelerin bazıları kulağımıza eski, hatta gereksiz gelebiliyor. Çünkü uzun zamandır bize kendimizi öncelemeyi, sınırlarımızı korumayı, kimseye açıklama borçlu olmadığımızı anlatan bir çağın içindeyiz. Bunların pek çoğuna gerçekten ihtiyacımız da vardı. İnsan kendini yok sayarak, herkesi memnun etmeye çalışarak, sürekli başkalarının ne düşüneceğini hesaplayarak yaşayamaz. Ama bütün bunları öğrenirken acaba başka bir şeyi fazla mı geride bıraktık? Başkasının ne düşüneceğinden korkmayı bırakırken, başkasının ne hissedeceğini düşünmeyi de mi bıraktık?

Çünkü mahcubiyet, sanıldığı gibi insanın kendinden utanması değildir. En azından benim burada sözünü ettiğim mahcubiyet bu değil. Bir odaya girdiğinde küçülmek, kendi isteğini söylemeye çekinmek, varlığından özür diler gibi yaşamak hiç değil. Mahcubiyet bazen insanın kendinden başka birini de görebilmesidir. Birinin sana gösterdiği emeğin farkında olmak, sana açılan bir kapıyı hakkınmış gibi görmemek, bir kalbi kırdığında “Ama ben de kırıldım.” demeden önce bir an durabilmek… Kendi haklılığımızın içinden bile karşı tarafın incinmiş olabileceğini görebilmek. Belki de mahcubiyetin en sade hâli, insanın içinde kendiliğinden beliren o küçücük cümledir: “Bunu yapmamalıydım.”

Ne tuhaf ki bugün yanlış yapmaktan çok, yanlış yaptığımızın anlaşılmasından rahatsız oluyoruz bazen. Bir özrün hemen arkasına bir açıklama ekliyoruz. “Özür dilerim ama…” diyoruz. Kırdığımız insanın karşısında bile neden öyle davrandığımızı anlatmaya başlıyoruz. Çünkü kendimizi savunmak, hatamızın karşısında çıplak kalmaktan daha kolay geliyor. Haklılığımızı korumaya çalışırken bazen karşımızdakinin hakkını unutuyoruz. Oysa bazı anlarda insanın büyüklüğü kendini ne kadar iyi savunduğunda değil, savunmasını bir anlığına indirebildiğinde ortaya çıkıyor. “Evet, burada ben yanlış yaptım.” diyebilmek… Üstelik bunu söylerken kendinden nefret etmeden, kendini değersizleştirmeden, bütün kişiliğini tek bir hataya indirgemeden. Sadece yaptığının sorumluluğunu taşıyabilmek.

Belki de bu yüzden mahcubiyetle suçluluğu birbirinden ayırmak gerekiyor. Suçluluk bazen insanın içine kapanmasına neden olur. “Ben kötüyüm.” der ve insanı kendi etrafında döndürmeye devam eder. Mahcubiyet ise yüzümüzü ötekine çevirebilir: “Sana yaptığım şey doğru değildi.” Biri insanı kendine hapsederken diğeri, doğru yaşandığında, insanı onarmaya çağırır. Özür dilemeye, telafi etmeye, bir daha aynı yerde daha dikkatli olmaya… Mahcup olabilen insan kusursuz değildir. Belki tam tersine, kusurlu olduğunu bilecek kadar kendine yakındır. Kendi yanlışına bakabildiği için de başkasının yanlışına karşı biraz daha merhametli olabilir.

Eskilerin “haya” dediği yerde de buna benzeyen çok ince bir anlam saklıydı. Haya yalnızca utanmak, çekinmek ya da başkalarının bakışından korkmak değildi. İnsanın kendisiyle arasındaki bir edep gibiydi. Kimsenin görmediği yerde de koruduğu bir sınır… Bir şeyi yapabilecek gücü olduğu hâlde yapmamak. Birinin zayıflığını kullanabilecekken kullanmamak. Kimsenin öğrenmeyeceğini bildiğin hâlde emanete ihanet etmemek. Sana güvenen birinin güvenini, ortada seni durduracak hiçbir şey yokken bile boşa çıkarmamak. Çünkü seni dışarıdan tutan bir göz olmasa da içeride seni gören bir yer vardır. Belki insanın gerçek ölçüsü de tam burada belli olur: Ceza olmadığı hâlde neyi yapmadığında.

Ama burada ince bir çizgi var. Çünkü özellikle bizim kültürümüzde “ayıp”, “el âlem”, “utan”, “yakışıyor mu sana?” gibi sözlerle insanın omzuna gereğinden fazla yük de bindirildi. Kendi hayatını seçtiği için mahcup edilenler oldu. Hayır dediği için suçlu hissettirilenler, sınır koyduğu için nankör sayılanlar, başkalarının beklentisini karşılamadığı için vicdansızlıkla suçlananlar… O yüzden her mahcubiyet erdem değildir. İnsan başkasının istediği hayatı yaşamadığı için mahcup olmak zorunda değildir. Kendi sınırını koruduğu, bir yerden ayrıldığı, istemediği bir şeye hayır dediği, kendi yolunu seçtiği için de değil. Sağlıklı mahcubiyet, başkalarının bizden beklediği kişi olamadığımızda değil; kendi vicdanımızın bildiği iyiliğin altında kaldığımızda doğar. Belki aradaki fark tam olarak budur.

Tasavvufun edep anlayışını düşündüğümde de aklıma hep görünmeyen bu ölçü geliyor. Edep yalnızca nasıl oturduğumuz, nasıl konuştuğumuz, kimin yanında ne yaptığımız değildir. İnsanın kalbinin de bir edebi vardır. Kendisine verileni hak bilmemek, nimetin karşısında şımarmamak, bir başkasının kusurunu gördüğünde onu teşhir etmemek, gücü eline geçtiğinde ölçüyü kaybetmemek… Çünkü insanın gerçek terbiyesi çoğu zaman kimsenin alkışlamadığı yerde ortaya çıkar. Bir iyiliği anlatmamayı seçtiğinde, bir sırrı taşıdığında, öfkeliyken söyleyebileceği ağır bir sözü yuttuğunda, haklı olduğu hâlde karşısındakini ezmediğinde… Belki mahcubiyet de edebin içeride bıraktığı o hafif sızıya benzer. Bize sürekli “Sen kötüsün.” demez. Sadece gerektiğinde usulca omzumuza dokunur: “Bu sen değilsin. Bir daha böyle yapma.”

Sanırım insanı incelten şeylerden biri de tam olarak bu dokunuşu kaybetmemektir. Her yaptığını kendine hak görmemek. Her davranışına bir gerekçe bulmamak. Her kırgınlığını karşısındakini kırmanın ruhsatına çevirmemek. Çünkü insan kendini her durumda haklı çıkarabilecek kadar zeki olabilir. Hepimiz olabiliriz. İstersek her yanlışımıza geçmişimizden bir sebep, her sertliğimize bir yara, her bencilliğimize bir ihtiyaç bulabiliriz. Ama sebebini bilmek, yaptığımız her şeyi doğru yapmaz. Yaralarımız davranışlarımızı açıklayabilir; fakat her zaman onları haklı çıkarmaz. Bazen iyileşmek, kendimize sonsuz mazeretler üretmekten değil, kendi gözümüzün içine bakıp “Burada daha iyi davranabilirdim.” diyebilmekten geçer.

Belki bugün yeniden hatırlamamız gereken mahcubiyet tam da budur. Bizi küçülten değil, incelten. Başımızı sürekli önümüze eğdiren değil, gerektiğinde kendi içimize dönüp bakmamızı sağlayan. Başkalarının gözünde kusursuz görünmeye çalışmak değil; kendi vicdanımızla baş başa kaldığımızda kendimize yabancılaşmamak.

Çünkü insanın hayatında herkesin sustuğu bir an geliyor. Kalabalık dağılıyor. Açıklamalar bitiyor. Kim haklıydı, kim ne dedi, kim ne düşündü önemini yitiriyor. Ve insan sonunda kendisiyle kalıyor.

Belki asıl soru da o zaman başlıyor:

Kimse görmese, kimse bilmese, kimse seni ayıplamasa bile, “Bu bana yakışmaz.” dedirten bir yer hâlâ var mı içinde?

İşte o yer varsa, belki de insanlığımızın en ince taraflarından biri hâlâ yaşıyor demektir.